จิตวิทยาของความยุติธรรม (Fairness) ทำไมความไม่เป็นธรรม สร้างความโกรธแค้นยิ่งกว่าการสูญเสีย
มนุษย์เราทนต่อความสูญเสียได้ มนุษย์เราทนต่อความล่าช้าได้ หรือแม้แต่ความล้มเหลว มนุษย์ก็ยังพอทนรับไหว แต่สิ่งที่เรียกว่า “ความรู้สึกไม่ได้รับความเป็นธรรม” (Unfairness) กลับกระตุ้นบางอย่างที่ลึกกว่า รวดเร็วกว่า และรุนแรงกว่า ซึ่งนั่นก็คือ “ความโกรธ” (Anger) และในทางจิตวิทยา มนุษย์มีปฏิกิริยาต่อการถูกปฏิบัติอย่างไม่เป็นธรรม ที่รุนแรงกว่าการสูญเสียสิ่งของมีค่าเสียอีก และบ่อยครั้งที่ความสูญเสียเพียงเล็กน้อยแต่ “ไม่ยุติธรรม” กลับสร้างความโกรธแค้นได้มากกว่าความสูญเสียครั้งใหญ่ที่ “สมเหตุสมผล” หรือได้รับความเป็นธรรมแล้วเสียอีก
Psychology of Effort กับที่เหตุผลที่ยิ่งมีความพยายามก็ยิ่งมีคุณค่า
ในทางจิตวิทยานั้น ความพยายาม (Effort) ไม่ได้เป็นเพียงการออกแรงกาย หรือการใช้ความคิดอย่างหนักเท่านั้น แต่มันคือ สัญญาณสำคัญที่ใช้บ่งบอกมูลค่าของสิ่งที่เราได้รับ โดยเราจะพบเห็นปรากฏการณ์นี้ได้จากคำถามง่ายๆในชีวิตประจำวัน เช่น ทำไมมื้ออาหารที่เราลงมือปรุงเอง ถึงให้ความรู้สึกดีกว่าอาหารแบบเดียวกันที่สั่งผ่านแอปพลิเคชัน ทำไมผู้คนถึงหวงแหนของทำมือมากกว่าของที่ผลิตจากโรงงาน หรือทำไมความสำเร็จที่แลกมาด้วยความยากลำบาก จึงดูมีความหมายลึกซึ้งกว่าชัยชนะที่ได้มาอย่างง่ายดาย แต่อย่างไรก็ตาม แม้ความพยายามจะเป็นสิ่งที่สร้างความหมายให้แก่ชีวิต แต่ในขณะเดียวกันมันก็มีความย้อนแย้งในตัวเอง
จิตวิทยาของการรอคอย (Psychology of Waiting) กับการออกแบบบริการที่โดนใจ
หากเราพูดถึงเรื่องของการรอคอย (Waiting) หลายๆคนอาจบอกว่า มันเป็นเรื่องปกติในโลกที่เกิดขึ้นซึ่งอาจเรียก “ช่องว่างเฉยๆ” ระหว่างเหตุการณ์ แต่จริงๆแล้วมันคือ หนึ่งในประสบการณ์ของมนุษย์ที่เต็มไปด้วยอารมณ์ความรู้สึกมากที่สุด เช่น “เวลาเพียง 2 นาทีอาจรู้สึกยาวนานไม่สิ้นสุด ในขณะที่ 10 นาทีอาจผ่านไปอย่างง่ายดายก็ได้” ซึ่งทั้งหมดนี้ขึ้นอยู่กับการจัดโครงสร้างของการรอคอยนั้นๆ เพราะแท้ที่จริงแล้วมนุษย์ไม่ได้เกลียดการรอคอย แต่เราเกลียด “ความรู้สึกว่ากำลังรอ” มากกว่า และนี่คือเหตุผลที่สายการบิน
จิตวิทยาและการตลาดกับ Loss Aversion เมื่อผู้บริโภคกลัวความสูญเสียมากกว่าได้
หลักการที่แสดงถึงความไม่ชอบการสูญเสีย (Loss Aversion) ถือ เป็นหนึ่งในแนวคิดที่มีอิทธิพลมากที่สุด ในสาขาเศรษฐศาสตร์พฤติกรรม (Behavioral Economics) โดยเน้นว่ามนุษย์ตอบสนองต่อการรับรู้ถึงการสูญเสีย ที่รุนแรงกว่าการได้รับผลประโยชน์ที่เทียบเท่ากันมาก โดยหลักการนี้ได้ท้าทายแนวคิดที่ว่ามนุษย์ตัดสินใจอย่างมีเหตุผลเสมอ แต่กลับเผยให้เห็นถึงอคติทางอารมณ์ของเราในการหลีกเลี่ยงการสูญเสีย
Illusory Superiority กับเหตุผลที่เราคิดว่า…ตัวเองเก่งกว่าคนอื่นๆ
คุณเคยคิดว่าตัวเองเป็นคนขับรถที่ดีกว่าคนอื่น ตัดสินใจได้ฉลาดกว่า หรือมีคุณธรรมมากกว่าคนส่วนใหญ่บ้างไหม หากใช่ คุณก็อาจไม่ใช่คนเดียวที่รู้สึกแบบนั้นครับ โดยความคิดที่เกิดขึ้นนี้เราเรียกกันว่า Illusory Superiority หรือที่รู้จักกันในชื่อ “อคติจากการคิดว่าตัวเองดีกว่า” ซึ่งเป็นอคติทางความคิดที่พบได้บ่อย โดยคนเรามักจะประเมินคุณสมบัติ และความสามารถของตัวเองสูงเกินไปเมื่อเทียบกับคนอื่น ซึ่งถือเป็นเรื่องของความบิดเบือนอย่างเป็นระบบ
The Bystander Effect กับเหตุผลที่คนเราอยู่เฉยๆในเหตุการณ์วิกฤต
คุณเคยอยู่ในสถานการณ์หรือเห็นเหตุการณ์ ในขณะที่คุณกำลังเดินไปตามท้องถนน และเผอิญเห็นใครสักคนล้มลงบนทางเท้า พอคุณมองไปรอบๆและเห็นคนที่อยู่ใกล้ๆคุณรวมถึงตัวคุณเอง ที่เกิดความลังเลไม่มีใครขยับตัวที่จะเข้าไปช่วย เพราะคุณคิดว่าเดี๋ยวคนอื่นๆก็คงจะช่วยเองบ้างหรือเปล่า หากคุณเคยมีลักษณะอาการแบบนี้ นั่นอาจหมายความว่าคุณกำลังอยู่ในปรากฎการณ์ที่เรียกว่า “ผลกระทบจากผู้ยืนดู” (Bystander Effect)
Optimism Bias อคติจากการมองโลกในแง่ดี จนเข้าข้างตัวเองมากเกินไป
คุณเคยรู้สึกไหมว่าเรื่องร้ายๆเกิดขึ้นกับคนอื่น และก็คิดว่าจะไม่เกิดขึ้นกับคุณบ้างไหม บางทีคุณอาจเชื่อว่าคุณจะได้งานในฝัน มีสุขภาพแข็งแรง หรือหลีกเลี่ยงอุบัติเหตุได้ แม้ว่าสถิติต่างๆอาจจะชี้ไปในทางตรงกันข้ามก็ตาม แนวโน้มที่เกิดขึ้นโดยทั่วไปของมนุษย์นี้เราเรียกว่า “อคติจากการมองโลกในแง่ดี” (Optimism Bias) ซึ่งเป็นอคติทางความคิด
Sunk Cost Fallacy กับเหตุผลที่เรายังยึดติดทั้งๆที่มันควรจบ
คุณเคยบังคับตัวเองให้ดูหนังจนจบทั้งๆที่ไม่สนุกเลย เพียงเพราะคุณจ่ายค่าตั๋วไปแล้วบ้างหรือไม่ หรือยังคงอยู่ในความสัมพันธ์ที่ล้มเหลวหรืองานที่ไม่ก้าวหน้าเพราะคิดว่า “ก็ลงทุนไปตั้งเยอะแล้ว จะให้เลิกตอนนี้ได้ยังไง” กรอบความคิดที่กำลังเกิดขึ้นนี้ คือ การดำเนินต่อไปในเส้นทางเดิม เพียงเพราะสิ่งที่เราสูญเสียไปแล้ว ซึ่งถูกเรียกว่า “The Sunk Cost Fallacy” นั่นเองครับ ซึ่งเป็นหนึ่งในจิตวิทยาที่น่าสนใจมากเรื่องหนึ่ง ซึ่งผมจะพาผู้อ่านไปรู้จักกับ The Sunk Cost Fallacy จากมุมมองทางจิตวิทยาและพฤติกรรม (Psychology & Behavior)
จิตวิทยาและการตลาดกับ The IKEA Effect เมื่อสิ่งที่เราลงมือทำเองดูมีค่ามากขึ้น
ทำไมบางครั้งเราถึงได้รักสิ่งที่เราทุ่มเทสร้างขึ้นมา แม้ว่ามันอาจจะไม่สมบูรณ์แบบก็ตาม ความผูกพันทางอารมณ์นี้สามารถอธิบายได้ด้วย “ปรากฏการณ์อิเกีย” (The IKEA Effect) ซึ่งเป็นหนึ่งในอคติทางพฤติกรรม ที่ทำให้ผู้คนให้คุณค่ากับผลิตภัณฑ์ที่พวกเขาสร้างขึ้นเองบางส่วนสูงกว่า ปรากฏการณ์นี้ตั้งชื่อตามบริษัทชื่อดังอย่าง IKEA ซึ่งจำหน่ายเฟอร์นิเจอร์ที่ประกอบเองได้ ที่แสดงให้เห็นแล้วว่าความพยายาม
จิตวิทยาและการตลาดกับ Anxiety and Uncertainty เมื่อความกังวลใจส่งผลต่อการตัดสินใจซื้อสินค้า
คุณเคย “ลังเล” ก่อนที่จะกดปุ่ม “ซื้อเลย” บ้างไหม ทั้งๆที่คุณเองก็ต้องการสินค้านั้นเป็นอย่างมาก หรือบางครั้งก็ดันเปลี่ยนใจในช่วงตอนกำลังจะชำระเงิน ทั้งๆที่คุณเองก็ใช้เวลาเปรียบเทียบและดูรีวิวมานาน ซึ่งมันเป็นความรู้สึกตึงเครียดที่เกิดขึ้นในช่วงเวลาหนึ่ง ที่ไม่ใช่ความตึงเครียดในเรื่องของราคาหรือคุณค่า แต่เป็นเรื่องของ “ความกังวล” (Anxiety) และ “ความไม่แน่นอน” (Uncertainty)